Phòng mổ là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học liên quan

Định nghĩa và chức năng của phòng mổ

Phòng mổ (Operating Room - OR) là một không gian y tế chuyên biệt, được thiết kế và xây dựng nhằm thực hiện các ca phẫu thuật trong điều kiện kiểm soát vô khuẩn nghiêm ngặt. Đây là nơi tập trung các hoạt động can thiệp xâm lấn như cắt bỏ mô, thay ghép nội tạng, xử lý tổn thương cơ học hoặc lấy mẫu mô phục vụ chẩn đoán. Mọi yếu tố trong phòng mổ – từ kiến trúc, thiết bị cho đến vận hành – đều được tối ưu hóa để đảm bảo an toàn tối đa cho bệnh nhân và đội ngũ y tế.

Phòng mổ không chỉ đơn thuần là nơi tiến hành thủ thuật ngoại khoa, mà còn là một mắt xích quan trọng trong chuỗi chăm sóc toàn diện cho người bệnh. Tại đây, các bác sĩ gây mê đảm nhiệm kiểm soát tình trạng sinh lý trong suốt quá trình mổ, điều dưỡng phẫu thuật hỗ trợ thao tác vô khuẩn, còn các thiết bị theo dõi giúp kiểm tra liên tục chỉ số sống còn như huyết áp, nhịp tim, bão hòa oxy. Những ca phẫu thuật phức tạp như mổ tim hở, ghép gan hay lấy khối u não chỉ có thể thực hiện trong các phòng mổ đạt chuẩn.

Chức năng chính của phòng mổ bao gồm:

• Đảm bảo điều kiện vô khuẩn tuyệt đối trong vùng mổ
• Hỗ trợ thiết bị chẩn đoán – điều trị chuyên sâu như máy gây mê, theo dõi đa thông số
• Thực hiện các quy trình khẩn cấp (ví dụ: hồi sức tim phổi ngay trên bàn mổ)
• Bảo vệ đội ngũ y tế khỏi nguy cơ nhiễm khuẩn qua các biện pháp cách ly

Phân loại phòng mổ

Phòng mổ được phân loại theo nhiều tiêu chí để đáp ứng yêu cầu đa dạng của các loại phẫu thuật khác nhau. Một số tiêu chí phân loại phổ biến gồm mức độ vô khuẩn, mục đích sử dụng và cấu trúc kỹ thuật. Mỗi loại hình có những đặc điểm kỹ thuật và điều kiện kiểm soát môi trường riêng biệt để đảm bảo an toàn tối đa cho từng loại thủ thuật.

Theo CDC, các loại phòng mổ tiêu biểu bao gồm:

• Phòng mổ thông thường: dùng cho các ca phẫu thuật tiêu chuẩn với mức vô khuẩn cao.
• Phòng mổ đặc biệt: dành cho thủ thuật yêu cầu môi trường kiểm soát chặt hơn như phẫu thuật tim, thần kinh.
• Phòng mổ tích hợp (Hybrid OR): tích hợp thiết bị chẩn đoán hình ảnh hiện đại như máy CT, C-arm hoặc MRI, cho phép can thiệp và kiểm tra ngay tại chỗ.

Một số bệnh viện tuyến cuối còn triển khai hệ thống phòng mổ module – có khả năng mở rộng và chuyển đổi linh hoạt mục đích sử dụng. Dưới đây là bảng tổng hợp so sánh giữa ba loại phòng mổ chính:

Loại phòng mổ	Đặc điểm	Ứng dụng
Thông thường	Áp lực dương, diện tích chuẩn, vô khuẩn chuẩn	Phẫu thuật tổng quát, sản phụ khoa
Đặc biệt	Kiểm soát nhiễm khuẩn nâng cao, lọc khí 3 lớp	Ghép tạng, mổ tim, thần kinh
Tích hợp	Tích hợp hình ảnh, robot mổ, điều khiển số hóa	Can thiệp mạch máu, mổ kết hợp chẩn đoán

Các thành phần cơ bản của một phòng mổ

Một phòng mổ hiện đại được cấu thành từ nhiều bộ phận và thiết bị chức năng, đảm bảo hỗ trợ toàn diện quá trình phẫu thuật. Trung tâm là bàn mổ với khả năng điều chỉnh độ cao, góc nghiêng và vị trí vùng mổ. Bao quanh là các thiết bị hỗ trợ như hệ thống đèn mổ không bóng, máy gây mê, máy thở, thiết bị hút, và màn hình theo dõi đa thông số.

Ngoài ra, phòng mổ còn có các hệ thống kỹ thuật phụ trợ như:

• Hệ thống thông khí áp lực dương với lọc HEPA để duy trì không khí sạch
• Trần khuếch tán khí dạng tầng (laminar flow) để ngăn bụi và vi khuẩn
• Các ổ điện y tế chống rò, hệ thống gọi khẩn và camera nội soi
• Hệ thống khí y tế trung tâm gồm O₂, N₂O, hút chân không

Phía ngoài khu mổ thường có thêm các phòng phụ trợ: phòng thay đồ, khu vực vô trùng, kho dụng cụ, phòng rửa tay vô khuẩn. Tất cả đều liên thông nhưng cách ly vi sinh học để ngăn lan truyền mầm bệnh.

Nguyên tắc vô khuẩn trong phòng mổ

Phòng mổ là khu vực đòi hỏi kiểm soát vô khuẩn nghiêm ngặt. Mọi vi phạm trong quy trình vô khuẩn đều có nguy cơ dẫn đến nhiễm trùng vết mổ, kéo dài thời gian điều trị, thậm chí gây tử vong. Vì vậy, việc thực hiện các nguyên tắc vô khuẩn là yêu cầu bắt buộc với toàn bộ đội ngũ y tế.

Theo WHO, các bước vô khuẩn bao gồm:

1. Rửa tay phẫu thuật đúng quy trình ít nhất 2–5 phút
2. Sử dụng găng tay, áo choàng, khẩu trang y tế vô khuẩn
3. Khử trùng vùng da mổ bằng cồn iod hoặc chlorhexidine
4. Tiệt khuẩn dụng cụ bằng hấp nhiệt (autoclave), plasma hoặc ethylene oxide
5. Hạn chế mở cửa phòng mổ và giới hạn người ra vào

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Hospital Infection cho thấy chỉ cần tăng thêm 5 người trong phòng mổ sẽ làm nguy cơ nhiễm trùng vết mổ tăng 15%. Do đó, các nguyên tắc vô khuẩn phải được thực hiện như quy trình kỹ thuật bắt buộc và giám sát thường xuyên bằng hệ thống kiểm tra vi sinh môi trường.

Các tiêu chuẩn thiết kế và xây dựng phòng mổ

Thiết kế phòng mổ hiện đại phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn sinh học và yêu cầu vận hành để đảm bảo chức năng y tế và ngăn ngừa nhiễm khuẩn. Nhiều quốc gia áp dụng quy định từ Facility Guidelines Institute (FGI) và tiêu chuẩn ASHRAE 170 để thiết lập các thông số kỹ thuật cho phòng mổ trong bệnh viện.

Một số tiêu chuẩn thiết kế phổ biến:

• Áp suất không khí trong phòng mổ phải dương tối thiểu 2.5 Pa so với các phòng lân cận để ngăn không khí bẩn xâm nhập
• Tốc độ trao đổi không khí: tối thiểu 20 lần/giờ với 4 lần là không khí ngoài trời
• Nhiệt độ duy trì từ 20–24°C, độ ẩm từ 30–60% để đảm bảo thoải mái và hạn chế phát triển vi sinh vật
• Chiếu sáng vùng phẫu thuật: ≥ 160,000 lux với chỉ số hoàn màu (CRI) trên 85

Bảng sau minh họa một số tiêu chí kỹ thuật cơ bản cho phòng mổ tiêu chuẩn:

Thông số	Giá trị yêu cầu	Tiêu chuẩn tham chiếu
Áp suất không khí	>= 2.5 Pa	ASHRAE 170
Trao đổi khí	20 lần/giờ	FGI Guidelines
Nhiệt độ phòng	20–24°C	CDC
Độ ẩm tương đối	30–60%	WHO

Quy trình hoạt động trong phòng mổ

Một ca phẫu thuật trong phòng mổ được tổ chức thành một quy trình khép kín với các bước cụ thể, được giám sát nghiêm ngặt từ khi bệnh nhân được đưa vào cho đến khi kết thúc thủ thuật và chuyển ra khỏi phòng mổ. Các bước cơ bản bao gồm:

1. Tiếp nhận và kiểm tra nhận dạng bệnh nhân
2. Gây mê và đặt monitoring
3. Tiến hành phẫu thuật chính
4. Kiểm tra lại dụng cụ, đóng vết mổ
5. Chuyển bệnh nhân đến phòng hồi tỉnh hoặc ICU

Trong toàn bộ quá trình, điều dưỡng phẫu thuật và kỹ thuật viên gây mê đóng vai trò điều phối thiết bị, đảm bảo vô khuẩn và hỗ trợ bác sĩ phẫu thuật. Mỗi bước đều phải được ghi lại bằng văn bản hoặc hệ thống lưu trữ điện tử (EMR) để đảm bảo truy xuất sau này khi cần thiết.

Các chuyên khoa sử dụng phòng mổ

Phòng mổ là nơi diễn ra các can thiệp ngoại khoa thuộc nhiều chuyên khoa khác nhau. Tùy theo chuyên môn và yêu cầu kỹ thuật, mỗi loại hình phẫu thuật sẽ cần các thiết bị và điều kiện hỗ trợ riêng biệt.

• Phẫu thuật tim mạch: yêu cầu máy tuần hoàn ngoài cơ thể, theo dõi huyết động liên tục
• Phẫu thuật thần kinh: sử dụng kính vi phẫu, hệ thống định vị 3D
• Phẫu thuật tiêu hóa – gan mật: sử dụng dao điện, máy cắt nối mạch máu
• Sản phụ khoa: bao gồm mổ lấy thai, phẫu thuật nội soi tử cung
• Phẫu thuật chỉnh hình: sử dụng hệ thống định vị xương và dụng cụ kết hợp kim loại

Một số cơ sở y tế còn xây dựng phòng mổ chuyên biệt cho các can thiệp khẩn cấp như mổ chấn thương do tai nạn, hay phòng mổ cách ly dùng cho bệnh nhân truyền nhiễm như lao kháng thuốc hoặc COVID-19.

Ứng dụng công nghệ hiện đại trong phòng mổ

Phòng mổ ngày nay không chỉ là không gian phẫu thuật, mà còn là một trung tâm tích hợp công nghệ cao, giúp nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian mổ và cải thiện kết quả điều trị. Những ứng dụng công nghệ nổi bật bao gồm:

• Robot phẫu thuật: như hệ thống da Vinci, cho phép thao tác chính xác, ít xâm lấn
• Phòng mổ thông minh: tích hợp điều khiển đèn, camera, khí y tế qua màn hình cảm ứng
• Hệ thống lưu trữ hình ảnh (PACS): truyền dữ liệu CT/MRI trong thời gian thực
• Hệ thống điều hướng (navigation): sử dụng định vị GPS trong mổ xương hoặc não

Theo báo cáo từ National Institutes of Health, robot phẫu thuật đã chứng minh khả năng giảm biến chứng hậu phẫu tới 35% trong các ca mổ tuyến tiền liệt và đại trực tràng.

Đào tạo và kiểm định nhân sự làm việc trong phòng mổ

Làm việc trong phòng mổ đòi hỏi đội ngũ y tế có trình độ chuyên môn cao, kỹ năng thực hành tốt và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn. Các vị trí thường trực trong phòng mổ bao gồm bác sĩ phẫu thuật, bác sĩ gây mê hồi sức, điều dưỡng dụng cụ, điều dưỡng tuần phòng và kỹ thuật viên gây mê.

Ngoài bằng cấp chuyên môn, các nhân sự này phải được đào tạo thêm các khóa như:

• Basic Life Support (BLS) và Advanced Cardiac Life Support (ACLS)
• Kiểm soát nhiễm khuẩn và vô khuẩn ngoại khoa
• Ứng phó sự cố khẩn cấp trong mổ
• Thực hành chuẩn WHO Surgical Safety Checklist

Ở nhiều quốc gia, nhân viên phòng mổ phải định kỳ tham gia tái chứng nhận hoặc đào tạo lại. Việc kiểm định tay nghề định kỳ không chỉ đảm bảo chất lượng dịch vụ mà còn giảm thiểu sai sót y khoa nghiêm trọng.

Tài liệu tham khảo

1. Facility Guidelines Institute. (2022). Guidelines for Design and Construction of Hospitals. https://www.fgi-guidelines.org/
2. ASHRAE. (2021). Standard 170 – Ventilation of Health Care Facilities. https://www.ashrae.org/...
3. World Health Organization. (2016). WHO Guidelines for Safe Surgery. https://www.who.int/...
4. Centers for Disease Control and Prevention. (2021). Environmental Infection Control in Health-Care Facilities. https://www.cdc.gov/...
5. NIH. (2021). Impact of Robotic Surgery on Outcomes: Systematic Review. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/...
6. WHO Initiative. (2024). Safe Surgery Saves Lives. https://www.who.int/...